Rozwód rodziców nie zrywa więzi między dzieckiem a rodzicem, z którym dziecko nie zamieszkuje na co dzień. Przeciwnie – polskie prawo rodzinne expressis verbis stanowi, że zarówno rodzice, jak i dziecko mają nie tylko prawo, ale i obowiązek utrzymywania wzajemnych kontaktów [SA1]. To fundamentalne założenie – kontakt z rodzicem to prawo podmiotowe dziecka, nie przywilej rodzica. Sąd orzekający rozwód ma obowiązek rozstrzygnąć o kontaktach, chyba że strony złożą zgodny wniosek o nieorzekanie w tym zakresie.

W niniejszym artykule analizujemy trzy stany faktyczne: ustalenie kontaktów po rozwodzie (zakres przedmiotowy), ich ograniczenie oraz pozbawienie (zakaz). Każda z tych decyzji sądu oparta jest o miernik nadrzędny – dobro dziecka.

1. Pojęcie kontaktów – co wchodzi w skład prawa do kontaktów?

Art. 113 § 2 KRO wylicza otwarty katalog zachowań składających się na kontakty z dzieckiem:

  • przebywanie z dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie poza miejsce stałego pobytu);
  • bezpośrednie porozumiewanie się;
  • utrzymywanie korespondencji;
  • korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym komunikacji elektronicznej (telefon, wideorozmowy, komunikatory).

Katalog jest otwarty – strony i sąd mogą kształtować kontakty elastycznie, dostosowując je do wieku dziecka, odległości między miejscami zamieszkania rodziców oraz – co najważniejsze – do potrzeb i rozsądnych życzeń dziecka.

2. Ustalenie kontaktów w wyroku rozwodowym

Zgodnie z art. 58 § 1 KRO, sąd w wyroku rozwodowym obowiązkowo rozstrzyga o kontaktach rodziców ze wspólnym małoletnim dzieckiem, chyba że strony złożą zgodny wniosek o nieorzekanie w tym zakresie (art. 58 § 1b KRO) [SD1]. Sąd nie jest jednak związany wnioskiem stron, jeśli proponowane porozumienie jest sprzeczne z dobrem dziecka.

Sąd może:

  1. Zaakceptować pisemne porozumienie rodziców – jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka, sąd pozostawia władzę rodzicielską obojgu i uwzględnia porozumienie (art. 58 § 1 zd. 2 KRO);
  2. Samodzielnie rozstrzygnąć o kontaktach – w braku porozumienia sąd, uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców, określa sposób wykonywania kontaktów (art. 58 § 1a KRO);
  3. Powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców – z ograniczeniem władzy drugiego, jeżeli dobro dziecka za tym przemawia (art. 58 § 1a zd. 2 KRO).

To samo dotyczy rodziców żyjących w rozłączeniu, którzy nie orzekali się rozwodem – właściwy jest wówczas art. 107 KRO [SC1].

Ustalenie kontaktów może nastąpić także w trybie postępowania opiekuńczego na podstawie art. 113¹ § 1 KRO – jeżeli rodzice nie mogą dojść do porozumienia, rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Porozumienie rodzicielskie – praktyczna wskazówka

W praktyce sądy rozwodowe w pierwszej kolejności oczekują od rodziców przedstawienia zgodnego pisemnego porozumienia o kontaktach (tzw. plan wychowawczy). Nie jest wymagana szczególna forma – dokument może być sporządzony odręcznie. Jeśli strony nie mogą się porozumieć, narastający konflikt często skutkuje orzeczeniem kontaktów nadzorowanych, a w skrajnych przypadkach – ograniczeniem lub zakazem.

3. Ograniczenie kontaktów (art. 113² KRO)

Ograniczenie kontaktów jest środkiem ingerencji sądu opiekuńczego w prawo rodzica do utrzymywania relacji z dzieckiem. Przesłanką jest dobro dziecka – sąd ograniczy kontakty, jeżeli wymaga tego dobro dziecka (art. 113² § 1 KRO). Użycie zwrotu „ograniczy” (a nie „może ograniczyć”) wskazuje na obowiązek sądu – gdy dobro dziecka jest zagrożone, sąd musi ograniczyć kontakty.

Art. 113² § 2 KRO zawiera przykładowy katalog sposobów ograniczenia:

  1. Zakaz spotykania się z dzieckiem – najdalej idące ograniczenie, wykluczające bezpośredni kontakt osobisty;
  2. Zakaz zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu – stosowany, gdy istnieje obawa uprowadzenia lub destabilizacji dziecka;
  3. Kontakty w obecności drugiego rodzica, opiekuna, kuratora sądowego lub innej osoby wskazanej przez sąd – tzw. kontakty nadzorowane, najczęściej stosowane w praktyce;
  4. Ograniczenie kontaktów do określonych sposobów porozumiewania się na odległość (np. tylko rozmowy telefoniczne, bez spotkań);
  5. Zakaz porozumiewania się na odległość.

Ograniczenie może mieć charakter częściowy – np. sąd zakazuje zabierania dziecka za granicę, ale zezwala na spotkania w kraju, lub ogranicza kontakty do obecności kuratora przez pierwsze 10 spotkań.

Orzecznictwo – ograniczenie kontaktów

W postanowieniu Sądu Rejonowego w Nakle nad Notecią (III Nsm 63/16) sąd ograniczył kontakty ojca z córką do spotkań wyłącznie w obecności matki dziecka i w jej miejscu zamieszkania. Powodem była obawa o bezpieczeństwo dziecka w związku z niewłaściwym funkcjonowaniem ojca.

Z kolei w sprawie III Nsm 240/17 sąd podkreślił, że ograniczenie kontaktów może ulec zmianie – jeśli nie wywołuje pożądanych efektów, może zostać zaostrzone do zakazu, a jeśli przesłanki odpadną – może zostać złagodzone lub zniesione. Sąd wskazał, że kontakty ojca z 5,5-letnim synem w obecności kuratora sądowego mają charakter przejściowy, a celem jest stopniowe odejście od nadzoru i zwiększenie częstotliwości spotkań.

4. Pozbawienie kontaktów – zakaz (art. 113³ KRO)

Najdalej idącym środkiem ingerencji jest zakaz utrzymywania kontaktów (potocznie: pozbawienie kontaktów). Art. 113³ KRO stanowi: „Jeżeli utrzymywanie kontaktów rodziców z dzieckiem poważnie zagraża dobru dziecka lub je narusza, sąd zakaże ich utrzymywania” [SA4].

Przesłanki zakazu są ostrzejsze niż przy ograniczeniu – musi zachodzić:

  • poważne zagrożenie dobra dziecka, lub
  • naruszenie dobra dziecka.

Nie wystarczy zwykłe zagrożenie – musi być ono kwalifikowane („poważne”). Przykłady z praktyki sądowej: przemoc fizyczna lub psychiczna wobec dziecka, wykorzystywanie seksualne, uzależnienia uniemożliwiające bezpieczny kontakt, radykalna demoralizacja.

Zakaz kontaktów jest orzekany w formie zakazu ich utrzymywania – dotyczy wszystkich form kontaktu, chyba że sąd wskaże inaczej.

5. Zmiana rozstrzygnięcia o kontaktach (art. 113⁵ KRO)

Orzeczenia dotyczące kontaktów nie są „raz na zawsze”. Art. 113⁵ KRO upoważnia sąd opiekuńczy do zmiany rozstrzygnięcia, jeżeli wymaga tego dobro dziecka [SG1]. Zmiana może polegać zarówno na zaostrzeniu środków (ograniczenie → zakaz), jak i na ich złagodzeniu (zakaz → ograniczenie → pełne kontakty).

Przesłanką zmiany jest zmiana okoliczności – np. poprawa sytuacji rodzica, który był pozbawiony kontaktów, podjęcie terapii, zakończenie leczenia odwykowego, ale także pogłębienie konfliktu między rodzicami czy destabilizacja dziecka po kontaktach.

6. Władza rodzicielska a kontakty – rozróżnienie

W praktyce często mylone są dwa pojęcia: władza rodzicielska i kontakty z dzieckiem. Mimo że mogą być regulowane w tym samym orzeczeniu, są to instytucje odrębne.

Władza rodzicielska (art. 95 i n. KRO) obejmuje pieczę nad osobą i majątkiem dziecka oraz wychowanie. Kontakty (art. 113-113⁵ KRO) dotyczą wyłącznie utrzymywania więzi osobistej.

Możliwe są zatem sytuacje, w których rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej (art. 111 KRO) nadal ma prawo do kontaktów z dzieckiem, i odwrotnie – rodzic, któremu przysługuje władza rodzicielska, może mieć ograniczone kontakty.

7. Postępowanie sądowe – praktyczne aspekty

Sprawy o kontakty z dzieckiem rozpoznawane są w postępowaniu opiekuńczym (sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich). W sprawach rozwodowych o kontaktach orzeka sąd okręgowy w wyroku rozwodowym, a późniejsze zmiany – sąd opiekuńczy.

W postępowaniu sąd:

  • przeprowadza dowód z opinii Rodzinnego Ośrodka Diagnostyczno-Konsultacyjnego (RODK) lub biegłego psychologa;
  • przesłuchuje rodziców;
  • może przesłuchać dziecko (jeśli jego wiek i stopień rozwoju na to pozwalają);
  • może zobowiązać rodziców do określonego postępowania, w tym skierować do placówek terapii rodzinnej (art. 113⁴ KRO).

Należy podkreślić, że art. 107 § 1 KRO statuuje zasadę, że rodzeństwo powinno wychowywać się wspólnie, chyba że dobro dziecka wymaga innego rozstrzygnięcia. Sąd przy ustalaniu kontaktów bierze pod uwagę także tę dyrektywę.

8. Skutki naruszenia orzeczenia o kontaktach

Naruszenie orzeczenia sądu w przedmiocie kontaktów (np. uniemożliwianie przez rodzica sprawującego pieczę kontaktów drugiemu rodzicowi) może skutkować:

  • grzywną (sąd może zagrozić nakazaniem zapłaty oznaczonej kwoty za każde naruszenie – tzw. sankcja astreinte);
  • zmianą rozstrzygnięcia o kontaktach na korzyść rodzica utrudniającego kontakty → w skrajnych przypadkach nawet zmianą miejsca pobytu dziecka;
  • odpowiedzialnością cywilną z art. 415 KC.

Podsumowanie

Polski system prawny chroni prawo dziecka do kontaktu z obojgiem rodziców po rozwodzie, ale w sytuacji zagrożenia dobra dziecka przewiduje stopniowaną ingerencję sądu: – ustalenie kontaktów – standard po rozwodzie; – ograniczenie kontaktów – gdy dobro dziecka jest zagrożone (katalog środków od nadzoru kuratora po zakaz spotkań); – zakaz kontaktów – w razie poważnego zagrożenia lub naruszenia dobra dziecka.

Każde orzeczenie może być zmienione, jeśli zmienią się okoliczności.